Đất phèn là gì, và vì sao người ta bỏ hoang nó?

Nhiều gia đình bỏ công, bỏ tiền cả mùa vụ cho một mảnh đất phèn rồi vẫn chẳng thu được gì, chỉ vì chữa sai chỗ. Điều đầu tiên họ hiểu sai là chính đất phèn: họ nghĩ nó là đất xấu. Nó không xấu. Nó đang bệnh, và đã là bệnh thì chữa trúng nguyên nhân mới đỡ tốn.

Trả lời ngắn: đất phèn là đất chứa sẵn một lớp trầm tích có lưu huỳnh. Khi lớp đó gặp không khí, nó sinh ra axit sunfuric, làm đất chua đến mức cây thường không sống nổi. Đất không chết. Nó bị axit hoá.

Nó hình thành thế nào. Ở những vùng trũng ven biển và đồng bằng, như Đồng Tháp Mười, nhiều lớp bùn nằm dưới nước hàng nghìn năm. Trong môi trường thiếu oxy đó, lưu huỳnh tích tụ thành một lớp mà người làm đất gọi là tầng sinh phèn. Chừng nào lớp ấy còn ngập nước thì nó nằm yên. Đào mương, lên líp, hạ nước hoặc để khô, lớp đó lộ ra không khí và bắt đầu phản ứng.

Nhìn ra nó bằng mắt thường. Nước trong mương có màu gỉ sắt, đôi khi có váng bóng như dầu. Đất vàng hoặc loang màu nâu đỏ. Cỏ mọc lơ thơ, chỉ còn vài loại chịu được chua. Khi tôi nhận khu đất của mình, độ pH đo được là 2,5, chua hơn nhiều so với đất trồng trọt bình thường, và nước mương đúng là màu gỉ sắt.

Vì sao cây không sống được. Không chỉ vì chua. Khi đất quá chua, sắt và nhôm trong đất tan ra thành dạng độc với rễ cây, còn những chất dinh dưỡng cây cần lại bị khoá chặt. Cây vừa bị đầu độc vừa bị bỏ đói cùng lúc.

Vì sao người ta bỏ hoang. Vì cách làm quen thuộc, cứ bón thật nhiều để ép đất, thường tốn rất nhiều tiền mà không giữ được lâu. Mỗi mùa mưa, axit lại trôi lên từ tầng dưới. Nhiều gia đình thử một, hai vụ rồi bỏ. Khu đất của tôi cũng bị bỏ hoang nhiều năm như vậy, vì không ai trồng được gì trên đó.

Điều tôi học được: đất phèn không chết, nó bị tắc. Nước, không khí và sự sống vi sinh vẫn còn đó, chỉ là đường đi của chúng bị chặn. Cách làm đúng không phải là ép cho nhanh, mà là tìm ra chỗ tắc và khơi thông theo đúng thứ tự, rồi kiên nhẫn chờ.

Sau 30 tháng làm việc với khu đất ở Đồng Tháp Mười, độ pH ở khu áp dụng đầy đủ giải pháp đã đi từ 2,5–3,0 lên khoảng 6–6,5, và đất cho vụ rau thương phẩm đầu tiên. Những gì thành công và những gì chưa làm được, tôi ghi lại công khai trên website này. Nếu bạn đang có một mảnh đất phèn, hãy xem trang Hành trình, hoặc liên hệ để trao đổi.

Muốn biết đất của bạn thật sự cần gì trước khi tốn thêm một đồng? Đặt lịch Tư vấn hiện trạng đất: khảo sát tại chỗ, đo pH và độ mặn, báo cáo kèm khuyến nghị cho đúng mảnh đất của bạn. Vào mục Liên hệ trên website, cho biết khu đất ở đâu và đang gặp vấn đề gì, mình sẽ trả lời bằng số liệu cụ thể thay vì lời chung chung.

Muốn đi sâu hơn? Xem trang Hành trình để thấy bốn giai đoạn cải tạo kèm ảnh thực địa từng tháng, và đọc tiếp các bài hỏi đáp khác trong chuyên mục này.